جمعه, 03 آذر 1396

آموزش درایران باستان

منتشرشده در فرهنگ

هدف از تعلیم و تربیت در ایران باستان هر چه مفیدتر ساختن اعضای جامعه بوده و در این رهگذر سه گروه مسئولیت تربیت افراد را مستقیمأ احساس میکردند.
نخست؛ پدر و مادر که یکی از درخواستهای آنان از خداوندگار آن بود که به آنان استطاعت تربیت فرزند شایسته را عطا کند. پس از خانواده بزرگان و پیشوایان مذهبی نیز به حکم مسئولیت مذهبی خویش آموزش و پرورش را بخشی از وظایف خویش میدانستند. سومین دستگاهی که خود را مسئول تربیت میدانست ، حکومت و دولت بود که نیازهای سیاسی و اجتماعی آن در جهت دانش افراد لایق و کارآمد در بالا اشاره رفت. بر اساس نوشته های مورخان یونانی در دوران سلطنت هخامنشیان و پارتیان ، حکومت شاهنشاهی ایران سه سازمان را برای تربیت افراد مسئول میدانستند.
نخست سازمان خانواده بود ، دومین سازمانی که از نظر یونانیها مسئولیت تربیت طفل را به عهده میگرفت سازمان آتشکده ها و آتشگاهها بود که در آنجا کودکان را بدست پیشوایان مذهبی می سپردند تا بنیاد عقیدتی را در حق مذهبی که بدان پایبند است محکم سازد .این دو سو ازدوران تربیت فکری و ذهنی طفل بوده است. سومین سازمانی که در دوران حکومت شاهنشاهی هخامنشیان و پارتیان به کار تعلیم و تربیت مشغول بود ، آموزشگاه درباری بود که خاص شاهزادگان و اولاد اشراف و اعیان بود و کار تهیه خدمتکار دولت را بر عهده داشت و اگر بهتر بخواهیم بگوییم ، مدرسه تربیت کادر کشوری بود.
این آموزشگاهها بر اساس نوشته های یونانیان در قلب کاخهای سلطنتی و ابنیه دولتی برپا شده بود و از مراکز شهر که ازدحام و هیاهو مانع تحصیل و مخل آسایش دانش آموزان و فراگیران بود دور بود.
بر اساس همین نوشته ها آموزشگاه چهار طبقه از مردم را در خود جای میداد و این طبقه بندی سنی بود و نه طبقه اجتماعی. کودکان، جوانان، مردان و سالخوردگان چهار طبقه سنی این آموزشگاهها بودند. هر بخشی را به دوازده قسمت کوچکترتقسیم کرده بودند تا کار در آموزش آسان گردد.
اما تحقیقات جدید نشان میدهد که حتی در دوران سلطنت کورش بزرگ برخی از مراکز آموزش عالی در جهت تربیت متخصص و کاردان در شاهنشاهی هخامنشی وجود داشته و فعالیت میکرده است
شروع دوران تحصیل با اختلافی که میان مورخان است جندان روشن نیست برخی از آنان شروع تحصیل را پنج سالگی و پایان آنرا برای کسانی که در حد تحصیلات عالیه قرار می گرفته اند بیست و چهار سالگی ذکر کرده اند. استرابون یونانی از این دسته است. او مینویسد که کودکان را از پنج سالگی پیش از برخاستن آفتاب بیدار میکردند و آنان را به کار تعلیم و تحصیل وامی داشتند. هرودوت مورخ دیگر یونانی آغاز آنرا از هفت سالگی و پایانش را بیست و دوسالگی آورده است. استاد بزرگ حماسه سرای ایران فردوسی طوسی سال تحصیلی را هفت آورده و برای آن پایانی نشمرده است . به احتمال قوی آنچه باید پذیرفت همانست که استاد طوس آورده زیرا که ایرانیان قدیم با توجه به اعتقادات مذهبی، آموزش را جزء فرایض دین خود تلقی می کردند و آنرا تا جایی که می توانستند دنبال می نمودند. البته نباید فراموش کرد که وجود طبقات اجتماعی متفاوت با امکانات اقتصادی گوناگون نوعی زمان تحصیل محدود برای هر طبقه اجتماعی را ایجاب میکرده است. چه آنکس که بایست به صنف بپیوندد و از این طریق امرارمعاش کند بیگمان از فرصتهای فراوانی که برای یک دانشجوی مشتاق کسوت پیشوایان دین فراهم بوده است برخوردار نمیشده است. اما در هر حال قدر مسلم آنست که حد اقل تحصیل متعارف سیزده سال و حد اکثر ذکر شده در کتب تاریخ ، نوزده سال بوده است .
چه می آموختند؟
بررسی محتوای برنامه های آموزشی دوران ایران باستان از هر لحاظ درخور تأمل است زیرا که بی شک این برنامه ها منطبق با نیازها پی ریزی و طرح شده بود. اما پیش از آنکه بخواهیم بدین نکته بپردازیم باید بدانیم که آموزگاران چنین مراکزی چه کسانی بودند و از میان کدام طبقات انتخاب می شدند. معلمین آموزشگاه های درباری همچنان که اشاره رفت بیشتر از مردان سیاست و شاهزادگان بودند و یا از میان سالخوردگان دانشمند و با تجربه انتخاب میشدند تا امر تربیت جوانان و نسل آینده را با دقت و بر اساس ضوابط حکومتی انجام دهند. بجز این گروه همچنان که اشاره رفت مغان و هیربدان که نام دیگر آن
« آشروان » یعنی معلمین روحانی بود عهده دار آموزش جوانان بودند و معلم مقامی ارجمند و والا داشت و دانشجویان نسبت به استادان خود حس اطاعت و اخلاص داشتند و این باز به سبب آن بود که در دستورهای مذهبی مقام استاد چیزی در ردیف مقام پدر و مادر و نزدیکان خانواده قلمداد شده بود.
اهمیت مقام استادی تا بدان پایه بالاست که در ستون مذهبی زرتشتی گاه به گاه و جای به جای به مواردی برخورد میکنیم که نام زرتشت به عنوان معلم و آموزگار خردمند و استاد فرزانه و معلم باتدبیر خوانده و لقب داده اند و نیز در کتاب یسنا آمده است که از خواص معلمی که باید لقب و عنوان « آشروان » بگیرد یکی آنست که خود از فراگرفتن پی در پی غافل نباشد و اوقات شب را به مطالعه کتب و یادگیری تازه ها بگذارند تا هنگام روز سخنی تازه برای شاگردانش داشته باشد و بنظر میرسد که این نخستین بار است که در زمینه مسائل آموزشی به لزوم تجدید آموزش و نوسازی ذهنی معلم توجه شده و این توجه تا بدان پایه و مایه است که جزء دستور ها و احکام مذهبی قرار گرفته است.
از مطالعه مجموعه آثار بجا مانده و نیز با نگاهی به خلقیات و سنتهای ایران باستان به نیکی میتوان دریافت که کوشش نخستین ایرانیان مانند همه اقوام جنگاور و دلاور روی زمین معطوف به پرورش بدنی دانش آموز و یا جوان بوده است. تربیت جسمی از آن نظر برای ایرانیان اهمیت داشته است که بشر آن روزگار نه تنها در میدانهای کارزار نیازمند مقابله و جنگاوری بوده است بلکه در برابر طبیعت هم محتاج دفاع از خویش و غلبه بر مشکلات طبیعت بوده واز این روی ، انواع ورزشهایی که به طبیعت نزدیکتر است و انسان را در غلبه با مشکلات طبیعی یاری میدهد ، جزء ورزشهای اساسی آموزش بدنی بوده است. پس از آنکه به تربیت جسمانی طفل توجه کافی مبذول میشد تربیت دینی واخلاقی او نیز مورد توجه قرار میگرفت. در این قسمت از تعلیمات به کودک همان اصول مذهبی و معتقدات دین زرتشت القاء میشد و چون کودک به سن بلوغ میرسید طی آیینی بر او کمربند «کستی و یا کشتی » می بستند و طفل رسمأ به صف مزداپرستان می پیوست . اما سومین قسمت از برنامه آموزش ایران باستان آموختن خواندن و نوشتن و حساب بوده است که به عده معدودیاز کودکان نجبا ، بزرگان و موبدان بودند تعلیم داده میشد تا آنها را برای فرماندهی، حکومت و حفظ دفاتر و دیوانها تربیت کند و بنظر میرسد که پزشکی بیش از هر دانش دیگری مورد توجه ایرانیان بوده است زیرا که در کتاب اوستا و در وندیداد فصولی به امر طب و اوصاف پزشک و امثال آن اختصاص داده شده استو این ایجاد و بنیانگزاری دانشگاه جندی شاپور را تأیید میکند زیرا که دانشگاه جندی شاپور یکی از معتبرترین دانشگاههای طب جهان قدیم بوده است. مجاورت ایرانیان با یونانیان و سپس رومیان سبب شد که مسائل عقلی و ذهنی نیز مورد توجه مراکز تحقیقات ایران قرار گیرد. با این تفاوت که در ایران به پیروی از منشور کورش بزرگ که سرمشق آزادگی برای همه جهانیان بویژه ایرانیان شده بود. مباحث و مجالس فلسفی بدون هیچ بغض و تبعیضی برگزار میشد.

خواندن 2375 دفعه آخرین ویرایش در جمعه, 17 بهمن 1393 08:52