پنج شنبه, 26 مرداد 1396

ریاعیات علمی خیام

نوشته شده توسط  منتشرشده در ادبیات چهارشنبه, 15 بهمن 1393 12:35
این مورد را ارزیابی کنید
(2 رای‌ها)

نوشته پروفسور صادقی - سویس
-حکیم عمر خیام با کنیه ابوالفتح ، لقب غیاث الدین و شهرت الخیامی درنیشابور چشم به جهان گشود. ابوالحسن علی بن زید بیهقی معروف به ابن فندق درکتاب تتمه صوان الحکمه می نویسد:
تاریخ تولد خیام دربرج جوزاست، روز هشتم. آن گاه که عُطارد درشانزدهمین درجه ودرحال تثلیث روبه خورشید داشت ... دکتر ایرج ملکپور ، استاد نجوم دردانشگاه تهران ، ازروی این نوشته بیهقی تولد خیام رادرروز شنبه ۸ خرداد ماه ۴۲۰ هجری شمسی مطابق با ۱۹ رمضان ۴۳۲ هجری قمری وبرابر با ۲۳ ماه مه ۱۰۴۱ میلادی ژولی محاسبه نموده اند.
متأسفانه تاریخ درگذشت حکیم بطوردقیق معلوم نیست ولی اغلب مورخین درسال ۵۱۷ قمری برابر با ۵۰۲ شمسی ومطابق با ۱۱۲۳ میلادی ژولی اتفاق نظر دارند. مقام علمی خیام درعلوم ریاضیات ، جبر، هندسه، فیزیک ، نجوم ، فلسفه ، پزشکی ودینی مورد بحث نیست . کافی است تذکرداده شود درکنگرهیونسکو که به مناسبت نهصدمین سال وفات حکیم درسپتامبر ۱۹۹۹ درپاریس برگزارشد ، دانشمندان غیر ایرانی اعتراف نمودند که او در ریاضیات ششصدسال نسبت به دانشمندان اروپائی پیشی داشت .

هدف از این نوشته این است که چندرباعی منسوب به حکیم که محتوای علمی پیشرفته دارند معرفیشوند. یکی از اصیل ترین رباعی ها که قریب به یکصدسال بعداز درگذشت حکیم در کتاب مرصادالعباد (۶۲۰ قمری) نوشته شیخ نجم الدین رازی معروف به دایه گزارش شده این است: 

دوری که دراو آمدن ورفتن ماست
اورا نه بدایت نه نهایت پیداست
کس می نزند دمی دراین معنی راست
کاین آمدن از کجاو رفتن به کجاست
این رباعی بصورت «دردایره ای کامدن ورفتن ماست» هم آمده است ولی ترجمه دایره ای به انگلیسی معنی صحیح نمی دهد درصورتی که، دوری علاوه برگردش ونوبت ، معنی زمان هم می دهد(لغت نامه دهخدا)، بنابراین علاوه بر مفهوم درست ُ محتوای علمی مهمی هم دربردارد وآن این که زمان رانه ابتدا مشخص است ونه انتها. هنوز هم این معما برای دانشمندان قرن بیست ویکم حل نشده است. چون شروع زمان معلوم نیست طبیعی است ندانیم از کجا می آید و بکجا میرود.
رباعی دوم درمونس الأحرار (۷۴۱قمری) نوشته محمد ابن بدرجاجرمی آمده است :
این بحر وجود آمده بیرون زنهفت
کس نیست که این گوهر تحقیق بسفت


هرکس سخنی از سر سودا گفتند
زآنروی که هست کس نمی داندگفت
هیچ دانشمندی ، قبل ازقرن بیستم ، چنین تعریفی ازپیدایش کاینات نکرده است. به عبارت دیگر ۸۵۰ سال پیش ، حکیم محتوای تئوری Big Bang را دراین رباعی آورده است .
درسال ۱۹۲۹ ، کشیش دانشمند بلژیکی بنام Georges Lemaitre (۱۹۶۶-۱۸۹۴ میلادی) برای اولین بار تئوری اتم اولیه راپیشنهاد کرد مبنی بر اینکه اتم اولیه دراثر تراکم وحرارت فوق العاده منفجر گردید وکاینات رابه وجود آورد . کایناتی که همواره درحال گسترش است . این واقعه بنا به حدس دانشمندان درحدود ۷/۱۳ میلیاردسال پیش اتفاق افتاد. این نظریه با کارهای علمی دانشمندانی چون : الکساندر فریدمن روسی (۱۸۸۸-۱۹۲۵ میلادی) ، ادوین هابل آمریکائی(۱۸۸۹-۱۹۵۳ میلادی) ایساک نیوتن انگلیسی (۱۶۴۲- ۱۷۲۷میلادی) و آلبرت اینشتین آلمانی(۱۸۷۹-۱۹۵۵ میلادی) تأیید گردید.
این فرضیه ، توسط Fred Hoyle انگلیسی (۱۹۱۵- ۲۰۰۱ میلادی) ، که رقیب علمی Georges Lemaitre بود به تمسخر Big Bang نامیده شد
واین نامگذاری به جای انفجار اتم اولیه باقی ماند.
- رباعی سوم هم جزو اصیل ترین رباعی هاست ودر منابعی چون نسخه بودلین (۸۶۵ قمری) نوشته شیخ محمود یربوداقی ونسخه طربخانه (۸۶۷ قمری) نوشته یار احمدبن حسین رشیدی تبریزیآمده است:
این چرخ فلک که ما دراو حیرانیم
فانوس خیال ازاو مثالی دانیم
خورشید چراغ دان و عالم فانوس
ماچون صُوَریم کاندرآن گردانیم
حکیم با هشیاری فوق العاده مرکزیت خورشید یا Heliocentrism را در منظومه شمسی دراین رباعی آورده است .بدون این که مدعیان ، عقیده غیر متعارف یا دگر اندیشی اورا دریابند . خوشبختانه رباعی ها درزمان زنده بودنش شناخته نبودند والا شاید اوهم به سرنوشت کشیش دانشمند ایتالیائیبه نام Giordano Bruno (۱۵۴۸- ۱۶۰۰ میلادی) گرفتار می شد . این کشیش بی گناه درسال ۱۶۰۰ میلادی به دستور کاردینال Roberto Bellarmino
(۱۵۴۲-۱۶۲۱ میلادی) به آتش سپرده شد . بلار مینوی جنایتکار درسال ۱۹۳۰ توسط پاپ Pie XI (۱۸۵۷-۱۹۳۹ میلادی) بدرجه قدیسی ارتقا یافت . متأسفانه متعصبین درتمام ادیان یکسانند آنکه بیشتر جنایت کند بمقام بالاتری میرسد.
Galileo Galileiدانشمندایتالیائی (۱۵۶۴-۱۶۴۲ میلادی)که مانند جیوردانو برونو ، به مرکزیت خورشید معتقد بود ، می رفت که به سرنوشت شوم او دچار گردد به ناچار دردادگاه کلیسا تقیه نمود وجان خودرا نجات داد . هرچند بازهم تا آخر عمر به حبس خانگی محکوم گردید ودرمرگش پاپ اجازه نداد که فامیل ودوستانش جنازه او را تشییع کنند ویا سنگ قبری برروی مزارش بگذارند. گوئی همه نمایندگان خداوند مهربان درروی زمین پیرو یک مرام جنایتکار هستند!... این حرکات غیر انسانی رادرعصر خود هم شاهد هستیم .
Heliocentrism یا مرکزیت خورشید
درمنظومه شمسی رااولین بار یک فیلسوف یونانی بنام Aristarchus of Samos (۳۱۰-۲۳۰ قبل از مسیح) پیشنهاد کرد ولی متأسفانه نظریه ارسطو (۳۸۷-۳۲۲ قبل از مسیح) وبطلمیوس یونانی دراسکندریه (۹۰ تا ۱۶۸ میلادی) که زمین را مرکز جهان می دانستند Geocentrism فرضیه غالب باقی ماند.
دومین دانشمندی که مرکزیت خورشید را عنوان کردAryabhata هندی (۴۷۶-۵۵۰میلادی) بود. ابوریحان بیرونی (۹۷۳-۱۰۴۸ میلادی) که سفرهای علمی به هند کرده بود وقطب الدین شیرازی (وفات حدود ۱۳۱۱ میلادی) درباره مرکزیت خورشید بحث کردند ولی آن را تأیید ننمودند. شاید ازترس قدرتمندان نادان دینی ...
کار دانشمندان هندی وایرانی احتمالاً توسط نیکلاس کُپرنیک (۱۴۷۳- ۱۵۴۳ میلادی)که کشیشودانشمندی آلمانی - لهستانی بود شناخته شده بوده است . این دانشمند ودانشمندان دیگری مانند «گالیله» که حرفش به میان آمد ویوهانس کپلر آلمانی (۱۵۷۱- تا ۱۶۳۰ میلادی) مرکزیت خورشید وگردش زمین به دورآن را درمنظومه شمسی ثابت نمودند.

بنابراین حکم عمر خیام درحدود ۴۵۰ سال پیش از کپرنیک به مرکزیت خورشید وگردش مابه دورآن آگاهی داشته است .
- رباعی چهارم نیز در منابع معتبر (نسخه های بودلین و طربخانه) آمده است :
تاکی غم آن خورم که دارم یا نی
وین عمر به خوشدلی گذارم یا نی
پر کن قدح باده که معلومم نیست
کاین دم که فروبرم برآرم یا نی
این دقیق ترین تعریفی است که می توان از مرگ ناگهانی (Sudden death) نمود. حکیم علاوه بر علوم متعددبه دانش پزشکی هم آشنا بودومرگ ناگهانی رادرپیش بیماران یا آشناها مشاهده کرده بود . این رباعی نشان می دهد که هزارسال پیش هم امراض قلبی باعث مرگ بودند. علت مرگ ناگهانی در بیش از هفتاد درصد مربوط به امراض قلبی است .
- رباعی پنجم هم درمنابع معتبر(نسخه های بودلین وطربخانه) به نام حکیم ذکرشده است ونشان می دهد که آن اندیشمند بزرگ عاری از افکار خرافی بوده است :

نیکی وبدی که درنهاد بشراست
شادی وغمی که درقضاوقدراست
باچرخ مکن حواله کاندر ره عقل
چرخ از تو هزاربار بیچاره تر است .
درصورتیکه ناصر خسرو قبادیانی میفرماید:
نیک را بد دارد و بدرا نکو ازبهر آنک
برستاره سعدونحس اندرفلک مسمار نیست
یا:
به سعد زهره ونحس زحل نگر که چه داد
بدآن یکی سعدی وبدین دگر نحسی
حافظ میفرماید:
بگیرطره مه چهره ئی وقصه مخوان
که سعدونحس زتأثیر زهره وزحل است
درقرن بیست ویکم هستند کسانی که خیال می کنند Paul the pulp یک اختاپوس می تواند تیم برندة فوتبال رادرمسابقات جهانی آفریقای جنوبی پیش بینی کند!...
- بالأخره رباعی ششم درنزهه المجالس (۷۳۱ قمری)نوشته جمال الدین شروانی ذکر شده است:
خورشید به گِل نهفت می نتوانم
واسرار زمانه گفت می نتوانم
از بحر تفکرم برآورد خرد
دُرًی که زبیم سفت می نتوانم
جای بسی تأسف است که دانشمندان ودگراندیشان ازترس قدرتمندان نادان ، چه سیاسی و چه دینی مجبور به خودسانسوری می شوند . کسی که با همکاران منجمش توانست نوروز رابرای همیشه دراول فروردین ماه ثابت نگهدارد وطول سال شمسی را به دقت قرن بیستم محاسبه نماید می توانست مطالب علمی مهمی رابیان کند ولی متأسفانه جرأت نکرد .
بنابراین نباید تعجب کرد چرا از جهان علم وصنعت بیگانه مانده ایم .
هردگراندیشی که مطابق باورهای خرافی قدرتمندان نادان صحبت نمی کرد و یا نمی نوشت بلافاصله نابود می گردید تا بدینوسیله بتواند عوام را با حکایات خرافی خودهم متأسفانه این تصرف قدرت ونگون بختی جمعی را شاهد هستیم .
کشتاراندیشمندان بزرگی مانند حسین بن منصور معروف به حلاج درسال 309 قمری ، ابوالمعالی عین القضات همدانی درسال 525 قمری ، حکیم شهاب الدین سهروردی درسال 587 قمری و سید احمد کسروی درسال 1324 شمسی ، ناتوانی فکری مخالفان متعصب را می رساند که به جای بحث بااستدلال ومنطق ، رو به کشتار و جنایت می آورند./
فلسفه زندگی خیام که دررباعیاتش به نظم کشیده شده فوق العاده جالب است . هیچ شاعری به اندازه او دراشعارش مرگ را درنظر نداشته است . از صدوده رباعی انتخاب شده، درهفتاد ونه رباعی بنوعی ازنابودی بشر سخن بمیان آمده است . این یادآوری مرگ دلیل بربد بینی حکیم نیست که بعضی ها ادعا می کنند. بلکه حاکی از حقیقت بینی اوست که می خواهد مارا متوجه مرگ حتمی سازد تادرزندگی دم را غنیمت بشماریم ورنج بیهوده به خود راه ندهیم .خوش بودن ودوست داشتن زندگی ، مارا از خشونت وجنایت دور نگهمیدارد . فلسفه زندگی حکیم عمر خیام را می توان دریک بیت این گونه خلاصه نمود:
زخاطر مبر آخرین لحظه را
که تا بهره گیری زهر لحظه ای


*دکتر حسین صادقی پروفسور افتخاری جراحی قلب وعروق دانشگاه لوزان درسوئیس است. بیت آخر مقاله از پروفسور صادقی است .

خواندن 3556 دفعه آخرین ویرایش در یکشنبه, 19 بهمن 1393 17:47
محتوای بیشتر در این بخش: رهی شاعر خوبی ها »